بهراوردێکی کورت لهمهڕ دوو شێوازی خهباتی مهدهنی (خهباتی ئاشتیخوازانه) و خهباتی چهکداری
کهڵك وهرگرتن له شێوازی ئاشتیخوازانهی خهبات ئهگهرچی دهبێته هۆی زۆرتر بوونی گوشاری سیاسی دهسهڵاتداران بۆ سهر ئهم بزاڤانه بهڵام له کردهوهدا دهبێته هۆی پهرهسهندنی ناکۆکی له بۆچوندا له نێوان لایهنهکانی نێو سیستهمی حکومهتی و له حاڵێکا مهیدانی کردهوه و سریمهی ئهم شیوازه له خهبات بهسهر خهڵکهوه زۆر بهربڵاوتر دهبێت.
ــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ
خۆکوژی، تابڵۆیهک بۆ وێنا کردنی ئازار
کاتێ به بیستنی ههواڵیکی خۆکوژی له ناکاو دڵمان رادهچڵهکێ، تۆ بڵهی لهو دهمهو دهستهدا بیر له چی بکهینهوه؟ رهنگه بهلای زۆربهمانهوه دیاردهی خۆکوژی له پێوهندییهکی راستهوخۆدا لهمهڕ بریارێکی تاکهکهسی راڤه بکرێ، واته کهس یان کهسانێک ههڵدهستن به بڕیاری کۆتایی هێنان به ژیانی خۆیان. ئهم بابهته رهنگه له یهکهم سهرنجدا له خانهی نموونهیهکی خۆپهرستییانهدا (egoistic) ببیندرێتهوه، بهڵام کاتێک له گۆشهنیگایهکی ستروکتورالیزمانهوه سهرنج بدهینه لایهنه بههێزهکانی مێنتاڵیهتی کۆمهڵایهتی تاک، دهگهینه ئهنجامێک که پێوهندی ههیه به دینامیزمێکی شاراوه که به شێوهیهکی لاوهکی کاریگهری ههیه لهسهر هۆکاری دیاردهی خۆکووژی بهلای تاکهوه.
ــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ
ئابستراک بوونی ئاڵوگۆڕهکان، یاخود نهبوونی توانایی دیتن
له سایتی رێنێسانسدا کاک هێمن سهیدی بابهتێکی ئاماده کردبوو له ژێر سهردێڕی: “ئهوانهی که توانای دیتنی ئاڵوگۆڕهکانی ناو حیزبی دێمۆکراتی کوردستانیان نییه، کێن؟”، سهردێڕی وتارهکه له باری رێنوسییهوه ئاراستهکهی “کۆ”یه، بهڵام نوسهر زۆر به پهله له بازنهی کۆ دهر دهچێت و موخاتیبهکهی دهگوازێتهوه بۆ تاکه کهسێک. ههڵبڕان له موخاتیبی کۆ بهرهو موخاتیبی تاک، دهشێ ئاماژه بێت بهوهی که قهناعهتی کۆ له چهشنی بۆچوونی کۆسار فهتاحییه بۆ نهبوونی توانایی دیتنی ئاڵوگۆڕهکان.
ــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ
گلوبالیزاسیۆن، مۆتیڤاشیۆنێک بۆ نههێشتنی جیاوازی
مرۆڤ بهرلهوهی له نێو چوارچێوه داخراوهکانی لۆکاڵ و رێسا کۆمهڵایهتییهکاندا ئۆرگانیزه بکرێت، دێته دونیاوه. وهک بڵێی هاتنه دوونیای مرۆڤ ههمان ریتمی سروشتی به جیهانی بوونی ئهوبێت که بهبێ ناسنامه و به رووت وقووتی بهرهو دونیایهک بهردهبێتهوه که بهشێکه له فهلسهفهی وجودی ئهو، بهڵام دهسهڵاتێکی بان تاکهکهسی جهستهی ئهو دهکاته یهکهم فاکتی ناسنامهکهی و له مهودای ههڵدانیشیدا روحی به کۆمهڵێ چهمکهوه پێناسه دهکا که هی ئهو نییه.
ــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ
بزاڤی مهدهنی، مۆتیڤ یاخود پۆتهنسێل؟
گرینگی بزاڤه مهدهنییهکان له مێژووی کۆمهڵایهتی ههر وڵاتێک له کارامهیی و توانایی ئهو هێزانهدا دهبیندرێتهوه که له حهولێکی بهردهوامدان بۆ وهرچهرخانی روانگهی دهسهڵات لهههمبهر مافی شارۆمهندیدا و جووڵهیهکی له وهستان نههاتووه بۆ پراکتیزه کردنی قهناعهته گشتییهکانی عهقڵگهرایی و، پاڵنهرێکی بههێزیشن بۆ گۆڕانێکی جیددی لهو فاکتهرانهی که پێوهندییان ههیه به پرسی کۆمهڵگا و سیستهمی بهرێوهبهری. لهم گۆشهنیگایهوه پرۆسێسی ترانسفۆرماتهی مۆدێڕنیزم له گرهوی کاریگهرییهکانی ئهو بزاڤانهدان که له بهستێنی کۆمهڵگا و له گهنگهشهیهکی لۆژیکیدا سهرههڵدهدهن تاکو دوو قۆناغ، یان به واتایهکی دیکه دوو دهورهی مێژووی ژیانی کۆمهڵایهتی له یهکتر ههڵاوێرێت.
ــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ
دهسهڵات له دوو ئاراستهی بهرامبهردا
تێگێشتنی ئێمه له چهمکی دهسهڵات بهتایبهت له کۆمهڵگا نهریتییهکان، ههڵگری شووناسێکی نهگهتیڤه. ئهم تێگێشتنه له دهسهڵات واته “بهرهش بینینی دهسهڵات” له سیستهمه نهریتییهکاندا هۆکاری زۆری ههیه، بهڵام گشت ئهم هۆکارانه نابنه پاساوێکی لۆژیکی لهههمبهر ئهم وتهزایه و فهلسهفهی وجودی دهسهڵات. یهکێک له بهرچاوترین هۆکارهکان بۆ بهرهش بینینی دهسهڵات رهنگه بگهرێتهوه بۆ راهێنانێکی ئاینی که دهسهڵات دهگهرێنێتهوه بۆ هێزه مێتافیزیکییهکان و به واتایهکی شهفافتر “خوا”.
ــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ
شوناسی تاک له بهردهم کارلێکی ئهوانی تر
به سهرنجدان به کاراکتێری تاک و شوێنی ئهو له سیستهمی کۆمهڵگادا، پرۆسهی بهکۆمهڵایهتی بوون ((socialization دهورێکی بنچینهیی دهگێڕێ له هێڵه سهرهکییهکانی گهشهی کۆمهڵایهتی تاک و، ئهم بابهتهیش پێوهندی ههیه به میکانیزمی پهروهرده له نێو خودی کۆمهڵگاکهدا. ئهم پرۆسهیه له دوو بهستێنی جیاوازی کۆمهڵایهتییهوه کارتێکهری خۆی پێوه دیار دهبێ. کاتێ باس له جیاوازی کۆمهلایهتی دهکهین، بێ گومان ههڵکهوتهیی کۆمهڵگا رهپێش چاو دهگرین و ئهم دۆخهیش پێوهندی ههیه به دوو سیستهمی مۆدیڕن و سوننهتی.
ــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ
چهمکی رێبهر و پهیوهندی لهگهڵ کۆمهڵگای مهدهنی و کۆمهڵگای نهریتی
شایستهسالاری و ئورگانیزمی چالاک، پێناسهی مۆدێڕنی رێبهر
جیاوازی له نێوان تاکهکانی کۆمهڵ زۆر له مێژه سهرنجی فهیلهسوف و سایکۆلۆگ و کۆمهڵناسانی به لای خۆیهوه راکێشاوه. واته ئهو تایبهتمهندییانهی که له تاکهکانی نێو کۆمهڵدا بهدی دهکرێن و له ههمان حاڵیشدا جیاوازیان ههیه پێکهوه. ئهم سهرنجه به درێژایی مێژووی مرۆڤایهتیییهوه بیندراوه، بهڵام له مهزنده کردن و دیتنهوهی ئهو هۆکارانهی که کهسێک له چاو کهسهکانی دیکهدا بهرجهستهتر دهکاتهوه، ناکۆکی ههیه. بۆ نمونه “ئهرهستوو” له زۆنگهی توانای رێبهری کردندا ئهم جیاوازیانه گرێ دهداتهوه به جیاوازییه کۆمهڵایهتی، زایهندی (Gender) و نهژادییهکانهوه.
ــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ
ئازادی تاک بهرههمی ئاستی کولتوورێکی پهروهردهییه
دهست پێکردنی شرۆڤهیهکی بابهتیانه له ههمبهر پرسی “ئازادی تاک، پێوهندی و شوێنی له نێو بنهماڵهدا”، ههڵگری شووناسێکی کۆمهڵناسانهیه که ئهم بابهته له ههمان کاتیشدا فرهرهههندییه. ئهو رهههندانهی که پهیوهستن به پرسی تاک و بنهماڵه له بهستێنێکی مهعریفییهوه سهرههڵدهدهن که دهشێ له دوو زۆنگهی مافناسی و سایکۆلۆژیدا ئاوڕی لێبدرێتهوه. بهرلهوهی به نێو چهمکی گشتی ئهم پرسهدا رۆبچین، پێویست دهکا تا رادهیهک دوو چهمکی تاک و بنهماڵه ئانالیزه بکرێ بۆ خوێندوهیهکی وردتر و شهفافیهتێک له ههمبهر ئهم دوو وتهزایه.
ـــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ
پێوهندی نێوان شهڕ و دێمۆکراسی
کاتێ پرسی شهڕ دێته گۆڕێ، کوتومت هزری مرۆڤ بهرهو شووناسێک راگوێز دهکا که پێوهندی ههیه به توندوتیژی، بهڵام ئهم بابهته، واته توندوتیژی، بهشێکه له چهمکی گشتی شهڕ. کاتێ ئاوڕ له سهردهمه جیاوازهکانی مێژوو دهدهینهوه دهبینین که پێ به پێی قۆناغهکانی مێژوو، شهڕ له گهڵ ژیانی مرۆڤایهتیدا هاتووه تا به ئهم سهردهمهی ئێستا و بگره ئهم بابهته رهنگه بهشێکی گرینگ بێ له کردار و کاردانهوهکانی مرۆڤ له سهردهمانی دواتریشدا.
ـــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ
بزاڤه کۆمهڵایهتییهکان و چهمکی هاوکێشه
پێکهاتهی ههر کۆمهڵگایهک بهردهوام بهرهورووی کۆمهڵێ پارادۆکس دهبێتهوه و ئهم ناتهباییانهش به شێوهیهک پێوهندییان ههیه به سیستهمی کۆمهڵایهتییهوه. رهنگه هێندێک لهم پارادۆکسانه له سهرهتادا کاردانهوهیهکی دینامیکیان نهبێ لهسهر کۆمهڵگا، لانیکهم له مهودایهکی کهمخایهن یاخود زهمهنێکی دیاریکراودا: لهم حاڵهدا توخمه ناتهباکان به ئاقارێکی تهفاهوم و سازشتدا تێدهپهڕن و خۆ دهگونجێنن له گهڵ واقعهکانی کۆمهڵگا بهبێ ئهوهی تووشی بهرههڵستکاری و بهرهورووبوونهوه بن.
ــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ
ئامۆژگارییهکانی “مهکیاڤێلی” بۆ کام قۆناغی مێژووبوو؟
ئهگهر له سهدهکانی نێوهراستدا مهکیاڤێلی به روخسارێکی ناحهزهوه کهوته نێو مێژووی ئهدهبیاتی سیاسی ئهو سهردهمهو بگره ئێستاش، هۆکارهکهی له دڕکاندنی واقعێکی سادهدا سهرچاوهی گرتبوو. ئهو پهردهی له سهر واقعێکی مرۆڤایهتی ههڵدایهوه که له سهردهمانێکی کۆنهوه و تا به ئێستاش وهک زاتێکی نهفسی- بهڵام شاراوه- تهقهدووسێکی وههمی به “تاک” دهبهخشی. دهسهڵات و چۆن وهدهست هێنانی و چۆن راگرتنی دهسهڵات، ماکی سهرهکی کتێبێک بوو به ناوی “میر” (شههریار) که به کۆمهڵێ پهند و ئامۆژگاری فۆرمووله کراوه بۆ بهکار هێنانی تهکنیکی سیاسهت کردن.
ــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ
دانوستانی ئامریکا و ئێران و چهند تێڕوانینێک
بهستهی پێشینیارهکانی وڵاتانی 1+5 بۆ ئێران و پێشوازییه دڵخۆشکهرانهکهی کۆماری ئیسلامی ئێران له روانگهی ئامریکادا، نوێترین سهردێری رۆژنامه و بڵاڤۆکهکانی ئهم رۆژانهی جیهانن. ئهم بابهته نهک ههر بۆ ئێران و وڵاتانی ناوچه زۆر جێی سهرنج و بایهخه، بهلکوو به چهشنێک میدیاو سهنتهره بازرگانییهکان و به تایبهت بازاری نهوتیشی تووشی گرفت و ئاڵۆزی کردوه.
